Ελληνικοί και Ρωμαϊκοί θεοί. Οι Ρωμαίοι δεν αντέγραψαν απλώς τους θεούς των Ελλήνων. Τους υιοθέτησαν σταδιακά, σε διάστημα αιώνων, και τους ενέταξαν σε μια θρησκεία με δική της λογική, δικά της τελετουργικά και δικούς της στόχους. Γι’ αυτό η ρωμαϊκή μυθολογία μοιάζει τόσο πολύ με την ελληνική μυθολογία και ταυτόχρονα διαφέρει ουσιαστικά από αυτήν.Οι ομοιότητες είναι εντυπωσιακές. Ο Δίας και ο Jupiter κυβερνούν τους θεούς, η Αφροδίτη και η Venus είναι θεές του έρωτα, ο Ποσειδώνας και ο Neptune κατοικούν στη θάλασσα. Η ταύτιση όμως δεν ήταν αυτόματη.
Οι Ρωμαίοι είχαν ήδη δικές τους θεότητες, ιταλικής και ετρουσκικής προέλευσης, και όταν γνώρισαν τον ελληνικό κόσμο αναζήτησαν αντιστοιχίες: αναγνώριζαν σε έναν ξένο θεό μια γνώριμη μορφή με άλλο όνομα. Άλλοτε πάλι δέχτηκαν έναν ελληνικό θεό όπως ήταν, χωρίς να τον μετονομάσουν. Αυτό συνέβη με τον Απόλλωνα, που δεν είχε ρωμαϊκό ισοδύναμο.Στις επόμενες ενότητες θα δούμε πώς έγινε αυτή η διαδικασία, γιατί έγινε και τι άλλαξε στην πορεία. Θα ξεχωρίσουμε επίσης τα ιστορικά τεκμηριωμένα στοιχεία από τις μυθολογικές παραδόσεις. Πολλές χρονολογίες της αρχαιότερης εποχής μάς είναι γνωστές από μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Λίβιος, και πρέπει να διαβάζονται ως παράδοση και όχι ως βέβαιο γεγονός.
| Έλληνας θεός | Ρωμαίος θεός | Τομείς | Βασικά σύμβολα | Παρατηρήσεις |
|---|---|---|---|---|
| Δίας | Jupiter (Jove) | Ουρανός, κεραυνός, κυριαρχία, όρκοι | Κεραυνός, αετός, δρυς | Κοινή ινδοευρωπαϊκή ρίζα ονόματος. Ο Jupiter Optimus Maximus ήταν θεός-προστάτης του ρωμαϊκού κράτους, με ιδιαίτερα θεσμικό χαρακτήρα. |
| Ήρα | Juno | Γάμος, γυναίκες, βασίλισσα των θεών | Παγώνι, διάδημα | Η Juno είχε πολλές λειτουργίες (Lucina στον τοκετό, Moneta, Regina) και ήταν μέλος της Καπιτωλινής Τριάδας. Η ζηλότυπη σύζυγος των ελληνικών μύθων είναι λιγότερο έντονη. |
| Ποσειδώνας | Neptune | Θάλασσα, σεισμοί, άλογα | Τρίαινα, δελφίνι | Ο Neptunus είχε αρχικά πιθανότατα πιο περιορισμένο ρόλο, με γιορτή το καλοκαίρι (Neptunalia). Η θαλάσσια ταυτότητά του ενισχύθηκε με την ταύτιση με τον Ποσειδώνα. |
| Δήμητρα | Ceres | Σιτηρά, γεωργία, καρποί | Στάχυ, δάδα | Η Ceres ήταν κεντρική στη λατρεία της πλέβας. Έλαβε από τη Δήμητρα τον μύθο της κόρης που χάνεται, αλλά δεν υιοθέτησε τα Ελευσίνια Μυστήρια ως ρωμαϊκή τελετή. |
| Αθηνά | Minerva | Σοφία, τέχνες, χειροτεχνία, πόλεμος | Γλαύκα, ασπίδα, ελιά | Η Minerva ήταν ετρουσκικής προέλευσης (Menrva) και ιδιαίτερα προστάτιδα των τεχνιτών. Η Αθηνά ήταν πολιούχος πόλεων, κάτι που η Minerva δεν ήταν με τον ίδιο τρόπο. |
| Άρης | Mars | Πόλεμος, γεωργία, νεότητα | Δόρυ, ασπίδα, λύκος | Ο Mars είχε πολύ μεγαλύτερη δημόσια σημασία, καθώς θεωρούνταν πατέρας του Ρωμύλου και του Ρέμου. |
| Αφροδίτη | Venus | Έρωτας, ομορφιά, γονιμότητα | Περιστέρι, μυρτιά, ρόδο | Η Venus ήταν αρχικά θεά της γονιμότητας και των κήπων. Έγινε προγονική θεά της Ρώμης μέσω του Αινεία. |
| Απόλλων | Apollo | Μουσική, μαντική, θεραπεία, φως | Λύρα, τόξο, δάφνη | Δεν έχει διαφορετικό ρωμαϊκό όνομα. Ήρθε ως θεός θεραπείας και λοιμού και έγινε εμβληματικός στην εποχή του Αυγούστου. |
| Άρτεμις | Diana | Κυνήγι, άγρια φύση, σελήνη, τοκετός | Τόξο, ελάφι, φεγγάρι | Η Diana είχε λατρεία στη λίμνη Nemi και ναό στον Aventino, με ρόλο προστάτιδας των κατώτερων τάξεων και των Λατίνων. |
| Ερμής | Mercury | Εμπόριο, κήρυκας, οδοιπόροι | Κηρύκειο, φτερωτά σανδάλια | Το όνομα Mercurius συνδέεται με το merx (εμπόρευμα). Στη Ρώμη ο ρόλος του στο εμπόριο ήταν πρωταρχικός. Τα χαρακτηριστικά του αγγελιαφόρου και του ψυχοπομπού προήλθαν από τον Ερμή. |
| Ήφαιστος | Vulcan | Φωτιά, μεταλλουργία | Σφυρί, αμόνι | Ο Volcanus ήταν θεός της καταστρεπτικής φωτιάς, που έπρεπε να εξευμενίζεται (Volcanalia). Το μυθικό πορτρέτο του χωλού τεχνίτη είναι ελληνικό. |
| Εστία | Vesta | Εστία, δημόσια φλόγα | Φωτιά, εστία | Στη Ρώμη η Vesta είχε μεγάλη λατρευτική σημασία (Εστιάδες), ενώ η Εστία είχε περιορισμένη μυθολογία. |
| Διόνυσος | Bacchus (Liber) | Κρασί, έκσταση, μυστήρια | Κισσός, θύρσος, αμπέλι | Ο Liber Pater ήταν ιταλικός θεός της γονιμότητας. Ο Bacchus συνδέθηκε με τον ελληνικό Διόνυσο και τα Βακχικά Μυστήρια. |
| Έρως | Cupid (Amor) | Έρωτας, επιθυμία | Τόξο, φτερά | Ο Cupid έγινε δημοφιλής στη λογοτεχνία και την τέχνη. Είχε περιορισμένη επίσημη λατρεία. |
| Περσεφόνη | Proserpina | Βασίλισσα του Κάτω Κόσμου, εποχές | Ρόδι, στάχυ | Το όνομα είναι δάνειο από τα ελληνικά. Συχνά συνδέεται και με τη Libera. |
| Πλούτωνας (Άδης) | Pluto (Dis Pater) | Κάτω Κόσμος, πλούτος της γης | Κράνος αορατότητας, κέρας αφθονίας | Ο Dis Pater («ο πλούσιος») ήταν ιταλική θεότητα. Συνδέθηκε με τα Ludi Saeculares. |
| Κρόνος | Saturn | Γεωργία, χρόνος, χρυσή εποχή | Δρεπάνι | Ο Κρόνος καταβροχθίζει τα παιδιά του στους ελληνικούς μύθους. Ο Saturnus συνδέεται με τη χρυσή εποχή και το Λάτιο, καθώς και με τα Saturnalia. |
| Ρέα | Ops | Αφθονία, μητέρα θεών | Στάχυ, κέρας αφθονίας | Η Ops ήταν ιταλική θεά της αφθονίας και σύζυγος του Saturn. Η Ρέα ταυτίστηκε επίσης με την Κυβέλη. |
| Νίκη | Victoria | Νίκη | Φτερά, στεφάνι δάφνης | Η Victoria απέκτησε μεγάλο πολιτικό βάρος και βωμό στη Σύγκλητο. |
| Ειρήνη | Pax | Ειρήνη | Κλαδί ελιάς, κέρας αφθονίας | Η Pax αφορούσε την ειρήνη που επιβαλλόταν με τη νίκη (Pax Romana, Ara Pacis). Η Ειρήνη είχε πιο ήπιο χαρακτήρα. |
| Ίριδα | Iris | Αγγελιαφόρος, ουράνιο τόξο | Ουράνιο τόξο, φτερά | Στη Ρώμη υπήρχε κυρίως ως λογοτεχνική μορφή. |
| Ασκληπιός | Aesculapius | Ιατρική, θεραπεία | Ράβδος με φίδι | Έφτασε από την Επίδαυρο το 293 π.Χ. Η λατρεία του αποτέλεσε επίσημη ελληνική εισαγωγή. |
| Παν | Faunus | Δάση, ποίμνια, μαντική | Σύριγγα, κέρατα | Ο Faunus ήταν ιταλικός θεός. Η ταύτιση με τον Παν (και τον Lupercus) προέκυψε αργότερα. |
| Εκάτη | Trivia | Τρίοδοι, μαγεία, νύχτα | Δάδες, σκύλος | Το Trivia ήταν επίθετο («των τριόδων») που αποδιδόταν στη Diana και στην Εκάτη. Δεν ήταν ξεχωριστή θεά. |
| Τύχη | Fortuna | Τύχη, ευημερία | Πηδάλιο, κέρας αφθονίας | Η Fortuna ήταν ιταλική θεά (π.χ. Fortuna Primigenia στην Πραίνεστο). Η Τύχη έγινε αφηρημένη δύναμη της πόλης. |
| Ηρακλής | Hercules | Δύναμη, προστασία ταξιδιωτών και εμπόρων | Ρόπαλο, δέρμα λιονταριού | Ελληνικός ήρωας που απέκτησε ιδιαίτερα σημαντική λατρεία στη Ρώμη και θεοποιήθηκε. |
| Κριτήριο | Ελληνική θρησκεία | Ρωμαϊκή θρησκεία |
|---|---|---|
| Προσωπικότητα των θεών | Έντονα ανθρωπόμορφοι, με πάθη, έριδες και ερωτικές περιπέτειες, όπως παρουσιάζονται στα Ομηρικά έπη. | Πιο λειτουργικοί και σοβαροί στη λατρεία. Οι ανθρώπινες ιστορίες των θεών περνούν κυρίως μέσα από τη λογοτεχνία και την τέχνη. |
| Μυθολογική ταυτότητα | Πλούσιος κύκλος μύθων, όπως στα έργα του Ησιόδου, του Ομήρου και των αρχαίων τραγικών. | Λιγότεροι αυτόχθονες μύθοι. Οι θεοί συνδέονται με τόπους, θεσμούς και την ιστορία της πόλης. |
| Σχέση με τους ανθρώπους | Θεοί που αγαπούν, εκδικούνται και επεμβαίνουν προσωπικά στη ζωή των ηρώων και των θνητών. | Σχέση αμοιβαιότητας και θρησκευτικής υποχρέωσης: ο θεός προστατεύει την κοινότητα όταν οι τελετουργίες εκτελούνται σωστά. |
| Τελετουργίες και θυσίες | Ποικιλία λατρευτικών πρακτικών ανά πόλη, με έμφαση στους εορτασμούς, στις θυσίες και στα μυστήρια. | Αυστηρός τελετουργικός τυπικισμός. Το λάθος στην τελετή μπορούσε να την ακυρώσει. Σημαντικός ήταν ο ρόλος της μαντικής (οιωνοί, εξέταση σπλάχνων). |
| Ναοί και ιερά | Ιερά αφιερωμένα στους πολιούχους θεούς κάθε πόλης, καθώς και μεγάλα πανελλήνια κέντρα, όπως οι Δελφοί, η Ολυμπία και η Ελευσίνα. | Ναοί συνδεδεμένοι με το κέντρο της πολιτικής εξουσίας (Καπιτώλιο, Forum) και, αργότερα, με τη λατρεία του αυτοκράτορα. |
| Σημασία για την πολιτεία | Η θρησκεία αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της ζωής της πόλης, χωρίς ενιαίο πανελλήνιο ιερατείο. | Η Σύγκλητος και τα ιερατικά κολλέγια (πόντιφικες, άουγκουρες, quindecimviri) διαχειρίζονταν τη θρησκεία ως δημόσια υπόθεση. |
| Καθημερινή ζωή | Θυσίες, ευχές, γιορτές, μαντεία και συμμετοχή σε δημόσιες και ιδιωτικές λατρευτικές εκδηλώσεις. | Έντονη οικιακή λατρεία (Lares, Penates, Genius) και οργανωμένο ημερολόγιο θρησκευτικών εορτών που ρύθμιζε τη ζωή της πόλης. |
9. Οι ελληνικοί θεοί στη ρωμαϊκή τέχνη και αρχιτεκτονική
Η ρωμαϊκή τέχνη δανείστηκε μορφές, τεχνικές και θέματα από την ελληνική, αλλά τα χρησιμοποίησε με δικούς της σκοπούς.
- Αγάλματα και γλυπτά: οι Ρωμαίοι συγκέντρωναν ελληνικά πρωτότυπα, λάφυρα των κατακτήσεων, και παρήγαγαν αντίγραφα και ελεύθερες διασκευές για ιδιώτες και δημόσιους χώρους. Πολλά ελληνικά έργα που γνωρίζουμε σήμερα σώζονται μόνο μέσα από ρωμαϊκά αντίγραφα. Παράλληλα η ρωμαϊκή γλυπτική ανέπτυξε δικές της μορφές, όπως το ρεαλιστικό πορτρέτο και το ιστορικό ανάγλυφο.
- Ναοί και ιερά: ο ρωμαϊκός ναός συνδύασε την ελληνική κιονοστοιχία με το ψηλό βάθρο και την έμφαση στην πρόσοψη, στοιχεία που ανήκουν στην ιταλο-ετρουσκική παράδοση. Η χρήση του μπετόν επέτρεψε νέες μορφές, όπως ο θόλος του Πάνθεου.
- Ψηφιδωτά και τοιχογραφίες: οι οικίες της Πομπηίας και του Ηρκουλάνεουμ, που καταστράφηκαν από το Βεζούβιο το 79 μ.Χ., φέρουν πλήθος μυθολογικών σκηνών, συχνά με ελληνικά πρότυπα. Οι σκηνές αυτές στόλιζαν χώρους υποδοχής και έδειχναν την παιδεία του ιδιοκτήτη.
- Νομίσματα και αυτοκρατορική εικονογραφία: τα νομίσματα έφεραν θεούς και προσωποποιήσεις (Victoria, Pax, Fortuna), μεταφέροντας τα πολιτικά μηνύματα του αυτοκράτορα σε όλη την αυτοκρατορία. Ο Αύγουστος συνέδεσε την εικόνα του με τον Apollo, και ο ναός του στον Παλατίνο (αφιερώθηκε το 28 π.Χ.) ήταν δίπλα στο σπίτι του.
- Η επιρροή της ελληνικής γλυπτικής: από την ελληνιστική εποχή οι Ρωμαίοι θαύμαζαν και αντέγραφαν ελληνικά πρότυπα. Μετά την εποχή του Αυγούστου, η “κλασική” ελληνική μορφή έγινε το κοινό ύφος για τη δημόσια τέχνη της αυτοκρατορίας.
10. Η εξάπλωση των ελληνικών λατρειών στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Οι ελληνικές λατρείες δεν εισήλθαν στη Ρώμη μόνες. Συνυπήρξαν με λατρείες της Ανατολής και με τις παλιές ιταλικές, και πολλές αποκτούσαν νέα μορφή στη διαδρομή.
- Κυβέλη (Magna Mater): το 204 π.Χ., στη διάρκεια του Β’ Καρχηδονιακού πολέμου, η Σύγκλητος μετέφερε στη Ρώμη τη λατρεία της Μεγάλης Μητέρας από την Πεσσινούντα της Φρυγίας, ύστερα από χρησμό των Σιβυλλινών βιβλίων. Ο ναός της στον Παλατίνο αφιερώθηκε το 191 π.Χ. Παρότι η Κυβέλη είναι φρυγική θεά, προσεγγίστηκε μέσω του ελληνικού κόσμου και ταυτίστηκε με τη Ρέα. Οι Ρωμαίοι πολίτες περιορίστηκαν ως προς τη συμμετοχή στο εξωτικό της ιερατείο.
- Ελευσίνια Μυστήρια: η λατρεία της Δήμητρας και της Περσεφόνης στην Ελευσίνα προσέλκυε Ρωμαίους μυημένους. Ο Κικέρων και ο Αττικός ήταν μυημένοι, και αργότερα ο Αύγουστος, ο Αδριανός και ο Μάρκος Αυρήλιος. Το ιερό καταστράφηκε από τους Γότθους του Αλάριχου το 396 μ.Χ. Τα μυστήρια παρέμειναν ελληνική τελετή σε ελληνικό έδαφος και δεν έγιναν ρωμαϊκή λατρεία.
- Ασκληπιός: το 293 π.Χ., στη διάρκεια λοιμού, οι Ρωμαίοι έφεραν τον θεό από την Επίδαυρο, με το ιερό φίδι. Η παράδοση λέει ότι το φίδι πήγε στο νησί του Τίβερη, όπου χτίστηκε ναός. Η λατρεία της θεραπείας έγινε πολύ δημοφιλής και εξαπλώθηκε στην αυτοκρατορία.
- Διονυσιακές και Βακχικές τελετές: οι τελετές του Bacchus έγιναν δημοφιλείς στην Ιταλία τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ. Το 186 π.Χ. η Σύγκλητος τις περιόρισε αυστηρά με το senatus consultum de Bacchanalibus, το οποίο σώζεται σε επιγραφή που βρέθηκε στη Νότια Ιταλία, και με τη δίωξη χιλιάδων ατόμων (Λίβιος 39). Η ίδια η λατρεία δεν καταργήθηκε, αλλά ελέγχθηκε. Το επεισόδιο δείχνει ότι η πολιτεία δεχόταν ξένες λατρείες μόνο υπό όρους.
- Σάραπις: ο Σάραπις είναι ελληνο-αιγυπτιακή θεότητα που καθιερώθηκε στην Αλεξάνδρεια επί Πτολεμαίου Α’. Η λατρεία του, μαζί με της Ίσιδας, έφτασε στην Ιταλία κατά τον 2ο αιώνα π.Χ. Η Σύγκλητος την καταδίωξε επανειλημμένα τον 1ο αιώνα π.Χ., αλλά στα χρόνια των Φλαβίων και μετά ήταν πολύ δημοφιλής. Η περίπτωση δείχνει πώς μια ελληνιστική λατρεία μπορούσε να μεταφερθεί στη Ρώμη μέσω του ελληνικού κόσμου.
11. Χρονολόγιο της ελληνικής επιρροής στη ρωμαϊκή θρησκεία
Οι χρονολογίες πριν από τον 3ο αιώνα π.Χ. προέρχονται κυρίως από την ύστερη ρωμαϊκή παράδοση και είναι προσεγγιστικές.
| Χρονολογία | Γεγονός | Σημασία |
|---|---|---|
| Περ. 8ος αι. π.Χ. | Ίδρυση της Πιθηκούσσης και της Κύμης στην Ιταλία | Οι Έλληνες εγκαθίστανται κοντά στο Λάτιο |
| 509 π.Χ. (παράδοση) | Αφιέρωση του ναού του Jupiter Optimus Maximus | Η καπιτωλινή τριάδα, με ετρουσκική και ελληνική επιρροή |
| 493 π.Χ. (παράδοση) | Ναός Ceres, Liber και Libera | Ελληνικές θεότητες με ρωμαϊκά ονόματα |
| 484 π.Χ. | Αφιέρωση του ναού των Διοσκούρων | Πρώιμη υιοθέτηση ελληνικών ηρώων-θεών |
| 431 π.Χ. | Ναός του Απόλλωνα | Εισαγωγή θεού με το ελληνικό του όνομα |
| 399 π.Χ. | Πρώτο lectisternium | Ελληνικό τελετουργικό για ζεύγη θεών |
| 293–291 π.Χ. | Εισαγωγή του Ασκληπιού | Ελληνική λατρεία θεραπείας |
| 272 π.Χ. | Άλωση του Τάραντα | Η Ρώμη κυριαρχεί στη Μεγάλη Ελλάδα |
| Περ. 240 π.Χ. | Ο Λίβιος Ανδρόνικος παρουσιάζει το πρώτο λατινικό δράμα | Η ελληνική λογοτεχνία πηγή της λατινικής |
| 212 π.Χ. | Άλωση των Συρακουσών | Μεταφορά ελληνικής τέχνης στη Ρώμη |
| 204–191 π.Χ. | Άφιξη της Κυβέλης και ναός της | Ελληνο-ανατολική λατρεία με επίσημη έγκριση |
| 186 π.Χ. | Καταστολή των Βακχικών | Όρια στην αποδοχή ξένων λατρειών |
| 146 π.Χ. | Καταστροφή της Κορίνθου | Η Ελλάδα στη ρωμαϊκή σφαίρα |
| 46 π.Χ. | Ναός της Venus Genetrix | Ο μύθος του Αινεία ως πολιτική ιδεολογία |
| Περ. 45 π.Χ. | Ο Κικέρων γράφει το De Natura Deorum | Φιλοσοφική σκέψη για τη φύση των θεών |
| 31–19 π.Χ. | Άκτιο, ναός του Apollo στον Παλατίνο, Αινειάδα | Ο Αύγουστος και η νέα θρησκευτική πολιτική |
| Περ. 8 μ.Χ. | Ολοκλήρωση των Μεταμορφώσεων του Οβιδίου | Ελληνικοί μύθοι με λατινικά ονόματα |
| 124/125 μ.Χ. | Ο Αδριανός μυείται στα Ελευσίνια | Αυτοκρατορική στήριξη των ελληνικών λατρειών |
| 391–392 μ.Χ. | Διατάγματα του Θεοδοσίου κατά των παγανιστικών λατρειών | Τέλος της επίσημης δημόσιας λατρείας |
| 396 μ.Χ. | Καταστροφή του ιερού της Ελευσίνας από τους Γότθους | Τέλος των Μυστηρίων |
12. Συμπέρασμα: αντιγραφή ή δημιουργική υιοθεσία;
Οι Ρωμαίοι δεν αντέγραψαν απλώς τους Έλληνες θεούς, ούτε δημιούργησαν μια θρησκεία εντελώς ανεξάρτητη από την ελληνική. Αυτό που συνέβη ήταν μια πολύ μακρά διαδικασία επιλεκτικής υιοθεσίας και μετασχηματισμού.
Από τη μία πλευρά, η ελληνική επιρροή ήταν βαθιά. Οι Ρωμαίοι δανείστηκαν μύθους, εικονογραφία, λογοτεχνικές μορφές, ονόματα (Apollo, Proserpina, Bacchus) και ολόκληρες λατρείες (Ασκληπιός, Κυβέλη). Η ελληνική μυθολογία έδωσε στη Ρώμη τη γλώσσα με την οποία μίλησε για τους θεούς της στην τέχνη και στη λογοτεχνία.
Από την άλλη πλευρά, η ρωμαϊκή θρησκεία είχε δική της δομή και δικούς της στόχους. Οι θεοί της ήταν πρώτα απ’ όλα θεσμοί της πόλης: ο Jupiter και ο Mars δεν ήταν απλώς “ο Δίας” και “ο Άρης”, η Vesta είχε περισσότερη σημασία από την Εστία, και ο Ιανός δεν είχε ελληνικό αντίστοιχο. Η πολιτεία έλεγχε αυστηρά τις νέες λατρείες, όπως έδειξε η καταστολή των Βακχικών. Και τα ελληνικά στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν για ρωμαϊκούς σκοπούς, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Αινεία και τη γενεαλογία των Ιουλίων.
Η πιο ακριβής περιγραφή είναι ίσως ότι η Ρώμη ενέταξε την ελληνική μυθολογία σε μια ήδη υπάρχουσα θρησκευτική παράδοση, και ότι αυτή η παράδοση άλλαξε μέσα από τη συνάντηση. Η θρησκεία της Ρώμης στα χρόνια της αυτοκρατορίας είναι ταυτόχρονα ρωμαϊκή και βαθιά ελληνική, και οι δύο όψεις δεν μπορούν να διαχωριστούν καθαρά. Οι ιστορικοί συζητούν ακόμη πόσο “ελληνοποιήθηκε” η αρχαϊκή ρωμαϊκή θρησκεία και πόσο διατηρήθηκε αυτόνομη, και οι πηγές μας είναι σε μεγάλο βαθμό μεταγενέστερες και ρωμαϊκές, άρα πάντα επηρεασμένες από αυτή τη συνάντηση.
13. Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
Γιατί οι Ρωμαίοι είχαν τους ίδιους θεούς με τους Έλληνες;
Δεν τους είχαν ακριβώς τους ίδιους. Οι Ρωμαίοι ταύτισαν τους δικούς τους θεούς με ελληνικούς που είχαν παρόμοιες λειτουργίες και υιοθέτησαν επίσης ελληνικούς μύθους και λατρείες. Η διαδικασία κράτησε αιώνες και επηρεάστηκε από την ελληνική παρουσία στην Ιταλία, την ετρουσκική διαμεσολάβηση και τις κατακτήσεις.
Ποιος ήταν ο ρωμαϊκός θεός του Δία;
Ο Jupiter (στη γενική Iovis, από όπου και η μορφή Jove). Ήταν ο θεός του ουρανού και του κεραυνού και ο μεγαλύτερος προστάτης του κράτους, ως Jupiter Optimus Maximus στον Καπιτώλιο.
Ποιος ήταν ο αντίστοιχος της Αθηνάς στη Ρώμη;
Η Minerva. Ήταν ετρουσκικής προέλευσης και προστάτιδα των τεχνών και της χειροτεχνίας. Δεν είχε τον ρόλο της Αθηνάς ως πολιούχου.
Ποιοι θεοί υπήρχαν στη Ρώμη πριν από την ελληνική επιρροή;
Οι αρχαιότεροι ήταν ο Ιανός, ο Jupiter, ο Mars, ο Κουιρίνος, ο Σατούρνος, η Vesta, η Ops, ο Faunus και οι οικιακοί Lares και Penates. Ορισμένοι είχαν ιταλική προέλευση, άλλοι ετρουσκική.
Οι Ρωμαίοι άλλαξαν τους ελληνικούς μύθους;
Ναι, τους προσάρμοσαν. Συνέδεσαν ελληνικούς ήρωες και θεούς με τη ρωμαϊκή γη (Ηρακλής και Cacus), με την ίδρυση της πόλης (Αινείας) και με την πολιτική (Venus και Ιούλιοι). Οι ποιητές όπως ο Οβίδιος τους αφηγήθηκαν επίσης με νέους τόνους.
Ποια ήταν η διαφορά μεταξύ Άρη και Mars;
Ο Άρης στην Ελλάδα ήταν ένας θεός του πολέμου με περιορισμένη λατρεία και αμφίβολη φήμη. Ο Mars ήταν κεντρικός θεός, πατέρας του Ρωμύλου και θεός που συνδεόταν και με τη γεωργία.
Ποιος ήταν ο σημαντικότερος θεός των Ρωμαίων;
Ο Jupiter Optimus Maximus, που λατρευόταν στον Καπιτώλιο μαζί με την Juno και τη Minerva. Στα χρόνια του Αυγούστου έγιναν επίσης πολύ σημαντικοί ο Apollo και ο Mars Ultor.
Πότε υιοθέτησαν οι Ρωμαίοι την ελληνική μυθολογία;
Δεν υπάρχει μία χρονολογία. Η επιρροή αρχίζει στην αρχαϊκή περίοδο, ενισχύεται από τον 5ο αιώνα π.Χ. (ναός Απόλλωνα, 431 π.Χ.), και κορυφώνεται από τον 3ο αιώνα π.Χ. και μετά, μέσω της κατάκτησης της νότιας Ιταλίας και της λογοτεχνίας.
Ποιες ελληνικές θεότητες δεν είχαν ρωμαϊκό όνομα;
Ο Απόλλων είναι η πιο γνωστή περίπτωση: οι Ρωμαίοι τον λάτρεψαν ως Apollo. Υπήρχαν και άλλες, όπως ο Ηρακλής και ο Ασκληπιός, που διατήρησαν στην ουσία το ελληνικό τους όνομα με λατινική κατάληξη.
Ποια ήταν η σχέση της Venus με τον Ιούλιο Καίσαρα;
Ο Καίσαρας υποστήριζε ότι η οικογένειά του κατάγεται από τη Venus μέσω του Ιούλου, γιου του Αινεία. Το 46 π.Χ. αφιέρωσε ναό της Venus Genetrix στο φόρουμ του.
Οι Ρωμαίοι πίστευαν στους μύθους;
Δεν υπάρχει ενιαία απάντηση. Η λατρεία ήταν κυρίως πρακτική, και οι μορφωμένοι συζητούσαν τους μύθους με φιλοσοφικό και λογοτεχνικό τρόπο (Κικέρων, Βάρρων). Πολλοί όμως συμμετείχαν στις τελετές με ειλικρίνεια.
Ποιες ελληνικές λατρείες ήρθαν στη Ρώμη με επίσημη απόφαση;
Ο Ασκληπιός (293 π.Χ.) και η Κυβέλη (204 π.Χ.) εισήχθησαν με απόφαση της Συγκλήτου, ύστερα από λοιμό ή πόλεμο. Οι λατρείες του Bacchus και του Σάραπι δεν είχαν την ίδια αποδοχή και καταστάλθηκαν σε διάφορες περιόδους.
Βιβλιογραφία και αρχαίες πηγές
Το άρθρο βασίζεται σε αρχαίες πηγές και σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία. Δεν παρατίθενται αποσπάσματα, και οι παραπομπές στο κείμενο είναι αναφορές σε έργα και βιβλία. Πριν από τη δημοσίευση, προτείνεται έλεγχος των συγκεκριμένων χωρίων.
Αρχαίες πηγές
- Ησίοδος, Θεογονία (έκδ. M. L. West, Oxford, 1966).
- Όμηρος, Ιλιάδα και Οδύσσεια (Oxford Classical Texts).
- Βιργίλιος, Αινειάδα (έκδ. R. A. B. Mynors, Oxford Classical Texts, 1969).
- Οβίδιος, Μεταμορφώσεις και Fasti (Oxford Classical Texts και Loeb Classical Library).
- Λίβιος, Ab Urbe Condita (Loeb Classical Library).
- Διονύσιος Αλικαρνασσεύς, Ρωμαϊκή Αρχαιολογία (Loeb Classical Library, μτφρ. E. Cary).
- Κικέρων, De Natura Deorum (Loeb Classical Library, μτφρ. H. Rackham).
- Οράτιος, Ωδές, Carmen Saeculare και Επιστολές (Loeb Classical Library).
- Τάκιτος, Γερμανία (Loeb Classical Library).
- Σουητώνιος, Βίοι των Δώδεκα Καισάρων (Loeb Classical Library).
- Αυγουστίνος, De Civitate Dei (για τη θεολογία του Βάρρωνα).
Σύγχρονη βιβλιογραφία
- Mary Beard, John North και Simon Price, Religions of Rome, 2 τόμοι, Cambridge University Press, 1998.
- Mary Beard, SPQR: A History of Ancient Rome, Profile Books, 2015.
- Robert Turcan, The Gods of Ancient Rome, μτφρ. Antonia Nevill, Edinburgh University Press, 2000.
- John Scheid, An Introduction to Roman Religion, μτφρ. Janet Lloyd, Edinburgh University Press, 2003.
- Walter Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, 1985.
