Τα Ελευσίνια Μυστήρια και η θεά Δήμητρα

Μελετώντας έναν σύγχρονο χάρτη της Αθήνας, μπορεί κανείς να εντοπίσει το βιομηχανικό προάστιο της Ελευσίνας. Η Ελευσίνα βρίσκεται στο βορειότερο άκρο του Σαρωνικού Κόλπου και, τις τελευταίες δεκαετίες, έχει εξελιχθεί σε κύρια πύλη εισόδου πετρελαίου και καυσίμων στην Ελλάδα.

Ένας σημερινός επισκέπτης της Αθήνας δύσκολα θα συμπεριλάβει την Ελευσίνα στο ταξίδι του. Ωστόσο, στην αρχαιότητα, επί εκατοντάδες χρόνια, επισκέπτες από όλο τον γνωστό κόσμο συνέρρεαν στον μικρό αυτό οικισμό, καθιστώντας τον έναν από τους σημαντικότερους ιερούς τόπους του ελληνορωμαϊκού κόσμου.

Ο λόγος της τεράστιας σημασίας της Ελευσίνας ήταν η άρρηκτη σύνδεσή της με τη θεά Δήμητρα, καθώς εκεί τελούνταν τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια.

Η Ελευσίνα στην Ελληνική Μυθολογία

Η Δήμητρα ήταν μία από τις δώδεκα Ολύμπιες θεότητες, αν και η λατρεία της προϋπήρχε της οργανωμένης ολυμπιακής θρησκείας. Αποτελούσε τη σπουδαιότερη θεά της γεωργίας, της γονιμότητας της γης και της καλλιέργειας, ιδιαίτερα τιμώμενη σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Ο πιο γνωστός μύθος της Δήμητρας αφορά την αναζήτηση της κόρης της, Περσεφόνης, η οποία είχε απαχθεί από τον Άδη, που επιθυμούσε να την κάνει σύζυγό του.

Η Άφιξη της Δήμητρας στην Ελευσίνα

Η Δήμητρα, εξαντλημένη από την αδιάκοπη αναζήτηση της κόρης της, περιπλανήθηκε σε ολόκληρη τη γη και τελικά σταμάτησε στην Ελευσίνα για να αναπαυθεί.

Οι κάτοικοι της περιοχής δεν αναγνώρισαν τη θεά, αλλά είδαν μια ηλικιωμένη γυναίκα με το όνομα Δώσω. Σε αντίθεση με άλλους τόπους, στην Ελευσίνα η ξένη έγινε δεκτή με φιλοξενία. Οι κόρες του βασιλιά Κελεού την οδήγησαν μάλιστα στο παλάτι, ώστε να ανακτήσει τις δυνάμεις της.

Για να ανταποδώσει τη φιλοξενία, η Δήμητρα αποφάσισε να καταστήσει αθάνατο τον βρέφος Δημόφωνα, γιο του Κελεού, καίγοντας τη θνητή του φύση — μια πράξη που θυμίζει έντονα τον μύθο του Αχιλλέα. Όμως ο Κελεός αιφνιδίασε τη θεά εν ώρα πράξεως και, φοβούμενος για τη ζωή του παιδιού του, αντέδρασε οργισμένα.

Η Αποκάλυψη της Θεάς Δήμητρας

Τότε η Δήμητρα αποκάλυψε τη θεϊκή της φύση και διέταξε τον βασιλιά να ανεγείρει ναό προς τιμήν της. Οι κάτοικοι της Ελευσίνας υπάκουσαν αμέσως.

Αφού ολοκληρώθηκε ο ναός, η Δήμητρα εγκαταστάθηκε εκεί και δήλωσε πως δεν θα εγκατέλειπε τον ιερό χώρο μέχρι να πληροφορηθεί την τύχη της Περσεφόνης. Καθώς αρνήθηκε να επιτελέσει το έργο της ως θεά της γεωργίας, μεγάλος λιμός εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο και η ανθρωπότητα άρχισε να λιμοκτονεί.

Η Ευλογία της Ελευσίνας

Τελικά, ο Δίας αποκάλυψε στη Δήμητρα τι είχε συμβεί στην κόρη της. Μητέρα και κόρη επανενώθηκαν, αλλά μόνο για μέρος του έτους. Όταν βρίσκονταν μαζί, η γη καρποφορούσε· όταν χωρίζονταν, η φύση μαράζωνε — ένας μύθος που εξηγεί την εναλλαγή των εποχών.

Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς την Ελευσίνα, η Δήμητρα δίδαξε στον Τριπτόλεμο, πιθανότατα γιο του Κελεού, τα μυστικά της γεωργίας. Ο Τριπτόλεμος διέδωσε αυτή τη γνώση σε ολόκληρη την Ελλάδα, καθιστώντας την Ελευσίνα λίκνο του πολιτισμού και της καλλιέργειας.

Ο Πρώτος Ναός και η Γέννηση των Ελευσινίων Μυστηρίων

Η Δήμητρα όρισε τον βασιλιά Κελεό ως πρώτο ιερέα του ναού της και του δίδαξε ιερές τελετουργίες που υπόσχονταν ευημερία και ελπίδα για μεταθανάτια ζωή — όπως η ίδια είχε επανενωθεί με την κόρη της.

Από αυτές τις ιερές διδασκαλίες γεννήθηκαν τα Ελευσίνια Μυστήρια, μία από τις σημαντικότερες μυστικές λατρείες της αρχαιότητας.

Τα Ελευσίνια Μυστήρια

Τα Μυστήρια απέκτησαν τεράστια φήμη όταν η Ελευσίνα ενσωματώθηκε πολιτικά στην Αθήνα. Η μύηση ήταν ανοιχτή σε όλους — άνδρες και γυναίκες, ελεύθερους και δούλους.

Τα Μικρά Μυστήρια

Τελούνταν στον δήμο Άγραι στις όχθες του Ιλισού, τον μήνα Ανθεστηριώνα (Φεβρουάριος–Μάρτιος). Περιλάμβαναν καθαρμούς και θυσίες προς τη Δήμητρα και την Περσεφόνη.

Τα Μεγάλα Μυστήρια

Λάμβαναν χώρα έξι μήνες αργότερα, τον Βοηδρομιώνα (Σεπτέμβριος–Οκτώβριος), και διαρκούσαν μία εβδομάδα. Περιλάμβαναν πομπή από την Αθήνα στην Ελευσίνα, νηστεία, τελετουργικά δρώμενα και τελική μύηση στο Τελεστήριο, όπου φυλασσόταν ιερό κιβώτιο.

Το περιεχόμενο της τελικής τελετής παραμένει άγνωστο, καθώς οι μυημένοι δεσμεύονταν με όρκο σιωπής υπό την απειλή θανάτου.

Η Παρακμή της Ελευσίνας και το Τέλος των Μυστηρίων

Τα Ελευσίνια Μυστήρια διήρκεσαν περίπου 2.000 χρόνια. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ενσωματώθηκαν στη θρησκευτική ζωή της αυτοκρατορίας. Ωστόσο, άρχισαν να φθίνουν όταν η Ρώμη υιοθέτησε τον Χριστιανισμό.

Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄ διέταξε το κλείσιμο όλων των ειδωλολατρικών ιερών το 379 μ.Χ. Η τελική καταστροφή της Ελευσίνας επήλθε το 395 μ.Χ., όταν οι Βησιγότθοι του Αλάριχου λεηλάτησαν την περιοχή.